به گزارش روابط‌عمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، مجموعه «در قاب یک سند» با هدف معرفی و بازشناسی اسناد مهم و گاه مغفول‌مانده موجود در گنجینه آرشیوی این سازمان طراحی شده است و در هر شماره، یکی از اسناد تاریخی، فرهنگی، اداری یا اجتماعی موجود در آرشیو ملی ایران را معرفی و بررسی می‌کند.

شانزدهمین شماره این مجموعه به مناسبت چهلمین روز درگذشت ثمینه باغچه‌بان به معرفی سندی با عنوان «تشکر ثمینه باغچه‌بان از همدردی دکتر هدایتی، وزیر آموزش و پرورش، به مناسبت درگذشت پدرش، جبار باغچه‌بان» اختصاص دارد. تاریخ تحریر این سند ۱۲ آذر ۱۳۴۵ است.

این سند، پاسخ ثمینه باغچه‌بان به ابراز همدردی دکتر هدایتی در پی درگذشت پدرش است. وی در این نامه، ضمن قدردانی از وزیر آموزش و پرورش، ابراز امیدواری کرده است که با یاری افرادی چون او بتواند راه پدر را با موفقیت ادامه دهد.

جبار باغچه‌بان، با نام اصلی میرزا جبار عسگرزاده و معروف به «باغچه‌بان»، بنیان‌گذار آموزش ناشنوایان و مؤسس نخستین کودکستان در ایران بود. او در ۱۹ اردیبهشت ۱۲۶۴ هجری شمسی در ایروان به دنیا آمد و تحصیلات ابتدایی را در مکتب‌خانه فرا گرفت. با شدت گرفتن جنگ‌های داخلی در ایروان، همراه خانواده خود به آذربایجان، زادگاه نیاکانش، مهاجرت کرد و در شهر مرند به آموزگاری پرداخت.

باغچه‌بان پس از مدتی به تبریز رفت و به‌عنوان آموزگار در مدرسه دولتی «دانش» مشغول به کار شد. او در سال ۱۳۰۳، نخستین کودکستان ایران را با نام «باغچه اطفال» در تبریز تأسیس کرد. سپس در سال ۱۳۰۶، کودکستانی دیگر در شیراز بنیان نهاد.

باغچه‌بان در سال ۱۳۱۲، «دبستان کر و لال‌ها» را در تهران تأسیس کرد و تا پایان عمر، در زمینه‌های گوناگون مرتبط با آموزش و توان‌بخشی ناشنوایان، از جمله نگارش و تألیف کتاب، تربیت معلم و ایجاد شیوه‌های آموزشی نوین، به تلاش پیگیر پرداخت. او سرانجام در آذرماه ۱۳۴۵ چشم از جهان فروبست.

ثمینه باغچه‌بان، دختر جبار باغچه‌بان، در ۳ اسفند ۱۳۰۶ در تبریز به دنیا آمد. او دوران کودکی خود را در کودکستان‌های تبریز و شیراز گذراند و در سال ۱۳۱۱ به تهران بازگشت. از سال ۱۳۲۳، پس از پایان دانشسرای مقدماتی، ضمن تحصیل در دانشسرای عالی، در دبستان کر و لال‌های تهران به تدریس پرداخت.

او سپس برای ادامه تحصیل به دانشگاه کلمبیا در ایالات متحده رفت و در رشته «درمان گفتاری» تخصص یافت. پس از بازگشت به ایران، در فاصله سال‌های ۱۳۳۳ تا ۱۳۴۵، همدوش پدر در اداره کودکستان و آموزش ناشنوایان فعالیت کرد.

ثمینه باغچه‌بان از سال ۱۳۴۰ تا ۱۳۴۴، به مأموریت وزارت آموزش و پرورش، در نگارش کتاب‌های درسی پایه اول و همکاری در تألیف متون کتاب‌های پایه دوم تا چهارم ابتدایی مشارکت داشت. پس از درگذشت پدرش در سال ۱۳۴۵، همه مسئولیت آموزشگاه کر و لال‌ها بر عهده او گذاشته شد. در آن زمان، این مجموعه آموزشی شامل سه مدرسه و حدود ۵۱۰ شاگرد ناشنوا از سطح کودکستان تا دبیرستان بود. وی همچنین مدیریت فنی «جمعیت حمایت از کودکان کر و لال» را بر عهده گرفت.

ثمینه باغچه‌بان در سال ۱۳۵۰ به‌عنوان مدیرعامل «سازمان ملی رفاه ناشنوایان» منصوب شد و در زمینه تربیت معلمان، آموزش رابطان ناشنوایان و توسعه سوادآموزی در میان کودکان کم‌شنوا نقش مهمی ایفا کرد.

او همچنین در معرفی فعالیت‌ها و پیشرفت‌های ایران در زمینه توان‌بخشی ناشنوایان در کنفرانس‌های جهانی، نگارش کتاب‌هایی درباره آموزش و پرورش ناشنوایان، آموزش زبان فارسی به غیرفارسی‌زبانان و برگردان آثاری در زمینه آموزش ناشنوایان، اختلالات گفتاری و ناگویایی به زبان فارسی، نقشی مؤثر داشت.

در سال ۱۳۵۵، ایران به‌واسطه تلاش‌های ثمینه باغچه‌بان به‌عنوان مرکز منطقه‌ای تربیت معلمان ناشنوایان انتخاب شد و در همان سال، از سوی مؤسسه Clarke School Fellowship for the Middle East در آمریکا، یک بورس تحصیلی به نام ثمینه باغچه‌بان نام‌گذاری شد.

باغچه‌بان پس از بازنشستگی در سال ۱۳۶۲ به آمریکا رفت و در سال ۱۴۰۱ به ایران بازگشت. ثمینه باغچه‌بان پس از عمری تلاش در عرصه فرهنگ و آموزش ناشنوایان، در ۲۶ شهریور ۱۴۰۴ دار فانی را وداع گفت.

این سند با شماره ۲۰۶۸-۲۹۷ در آرشیو ملی ایران نگهداری می‌شود.